مرگ خاموش مرجان‌های چابهار

امروز كمتر نقطه‌ای را در سواحل جنوبی ایران می‌توان یافت كه از گزند طرح‌های عمرانی و صنعتی در امان مانده باشد. تقریبا در هر نقطه از سواحل ایران كه اكوسیستم بی‌همتایی همچون سواحل مرجانی و صخره‌ای، جنگل‌های مانگرو و سواحل شنی مناسب تخمگذاری لاك‌پشت‌ها وجود داشته، بی‌درنگ و بدون كوچك‌ترین ملاحظه‌ای هدف طرح‌های عمرانی، ‌نفتی و صنعتی قرار گرفته است. اما آنچه امروز نگرانی‌های موجود را دو چندان كرده بی‌توجهی دستگاه‌های متولی توسعه، نسبت به حساس‌ترین زیست‌بوم‌های دریایی یعنی مناطق مرجانی است. این در حالی است كه سهم خلیج فارس و دریای عمان از مناطق مرجانی جهان تنها 8درصد است و درصد ناچیزی از این میزان سهم ایران است و مابقی در آب‌های دیگر كشورهای همسایه خلیج فارس و دریای عمان قرار گرفته است. وجود مناطق مرجانی در آب‌های هر كشور، فرصت بزرگی است برای رونق صنعت شیلات و گردشگری و در عین حال تضمینی است برای آینده غذایی كشورها. نابودی مرجان‌ها یعنی نابودی نزدیك به 80درصد آبزیان دریایی و اولین پیامد تخریب آبسنگ‌های مرجانی، ركود شدید در بازار شیلات است؛ اتفاقی كه امروز در جهان در حال وقوع است و در منطقه خلیج فارس و كشور ایران نیز تاثیراتی را به جا گذاشته است. به طوری‌كه در گزارش علائم حیاتی جهان كه سال گذشته توسط موسسه ورلدواچ منتشر شد، بیشترین میزان تخریب مناطق مرجانی جهان از خلیج فارس گزارش شد. بر اساس این گزارش هم‌اكنون 65درصد مرجان‌های خلیج فارس به طور كامل تخریب و نابود شدند، اما بازهم همین اندك ذخایر باقیمانده كه حكم شش‌های دریایی را دارند در سواحل جنوبی ایران، آماج طرح‌های مخرب توسعه قرار گرفته‌اند. در سواحل ایران، ‌هرساله توده‌های عظیمی از مرجان‌ها حد فاصل بین خلیج نای‌بند در بوشهر تا خلیج چابهار به دلیل ساخت و سازهای گسترده ساحلی و پیشروی صنایع در دریا زیر هزاران تن خاك و سنگ مدفون و نابود می‌شوند. از این گذشته افزایش دمای آب به واسطه تغییرات اقلیمی و فعالیت‌های صنعتی مختلف در حاشیه دریا مزید بر علت شده تا مرجان‌های باقیمانده دچار پدیده سفیدشدگی شوند كه در نتیجه هرساله بخش قابل توجهی از مرجان‌ها در آب‌های ایران نابود می‌شود. اما در شرقی‌ترین نقطه ایران در خلیج چابهار كه در آب‌های دریای عمان قرار گرفته لكه كوچكی از اجتماعات مرجانی وجود دارد كه انتظار می‌رفت به دلیل دور افتادگی، لااقل از گزند طرح‌های مخرب در امان بماند كه اینگونه نشد! «طرح توسعه بندر شهید بهشتی» كه با خشك كردن 400 هكتار از دریا همراه است، خود به تنهایی كافی بود تا تنها ذخیره‌گاه ارزشمند مرجانی ایران در دریای عمان را برای همیشه به نابودی بكشاند. نكته جالب اینكه به گفته مسوولان سازمان محیط زیست، مجری طرح تا مدت‌ها زیر بار این واقعیت كه منطقه مورد نظر پوشیده از مرجان است، نمی‌رفت و حتی در گزارش ارزیابی زیست‌محیطی كه مجری طرح به سازمان ارائه داد، مشاور زیست‌محیطی پروژه كه گویا تنها به جمع‌آوری كتابخانه‌ای اطلاعات، برای گزارش‌اش بسنده كرده بود، ‌كوچك‌ترین اشاره‌ای به محدوده 5 هكتاری اجتماعات مرجانی در طرح توسعه بندر شهید بهشتی نكرده بود! طرح توسعه بندر شهید بهشتی چابهار در شرایطی اجرایی شده که مسوولان پروژه به‌رغم تعهداتی که در چند ماه اخیر و بعد از فشارهای وارده از سوی معاونت محیط زیست دریایی سازمان محیط زیست، نسبت به حفظ این منطقه داشتند، باز هم به تعهدات خود عمل نکردند و با تخلیه مقادیر زیادی خاک برای خشکاندن دریا و با احداث دایك در مجاورت مرجان‌ها موجبات نابودی این موجودات را فراهم کردند. از سوی دیگر گزارش‌های رسیده از سوی غواصان و متخصصان محیط زیست دریایی در چابهار و نیز عكس‌های ارسال شده به خوبی نشان می‌دهد كه نه‌تنها خلیج چابهار از وجود یك ذخیره‌گاه ارزشمند مرجانی بهره‌مند است بلكه مقایسه تصاویر موجود مربوط به قبل و بعد از اجرای پروژه به تخریب‌های صورت گرفته را نشان می‌دهد. این تصاویر جایی را برای انكار باقی نمی‌گذارد و نشان می‌دهد كه چگونه میراث طبیعی این سرزمین قربانی توسعه ناپایدار می‌شود؛ توسعه‌ای كه بی‌توجه به منافع نسل آتی، تنها در صدد كسب منافع آنی و زودگذر است.

یك‌جای خالی در گزارش ارزیابی
امید صدیقی، مدیركل دفتر اكوبیولوژی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره گزارش ارزیابی زیست محیطی این پروژه به كارگزاران می‌گوید: گزارش ارزیایی این پروژه در سال 85 به سازمان ارائه شد اما هیچ بحثی راجع به مرجان‌ها در آن مطرح نشده بود. ما اعلام كردیم كه اینجا پوشش مرجانی وجود دارد ولی چون مشاور مطالعه‌ای در این باره نكرده بود، ‌مجری طرح این موضوع را قبول نمی‌كرد و منكر وجود مرجان‌ها می‌شد با این حال ما در همان جلسه دفاعیه ارزیابی، ‌اعلام كردیم كه این منطقه باید حفظ شود و قرار شد مجری اقداماتی را در این خصوص انجام دهد. در این فاصله زمانی ما هم در معاونت محیط زیست دریایی به مطالعه بیشتر روی مرجان‌های منطقه پرداختیم و از زیر آب تصویر‌برداری هم كردیم در حالی كه همان زمان وقتی مجری طرح مطالعاتش را انجام داد، اعلام كرد اینجا مرجان خاصی وجود ندارد و عمدتا مرده هستند ولی شواهد و مستندات موجود در سازمان گویای این امر بود كه حدود 5-4 هكتار مرجان در خلیج چابهار داریم كه اتفاقا بیشترشان زنده هستند و اگر هم بخش‌هایی از آن امروز مرده است به دلیل احداث دایك و عملیات لرزه‌نگاری توسط سازمان بنادر و كشتیرانی بوده است.
وی افزود: ‌این طرح، یك طرح بزرگ و ملی است و سازمان هم مخالفتی با اجرای آن ندارد اما نه به قیمت تخریب مرجان‌ها. گذشته از این، گزارش ارزیابی زیست‌محیطی این طرح اشكالات دیگری هم داشت، ‌اینكه درباره مدیریت زیست‌محیطی پروژه و بخش پایش چیزی ارائه نكرده بودند كه سازمان همه این موارد را یادآور شد. بعد از آن، پروژه یكسال مسكوت ماند تا اینكه 8-7 ماه پیش باخبر شدیم بدون هماهنگی با سازمان محیط زیست، احداث دایك در منطقه شرقی بندر شروع شده كه جلوی كار را گرفتیم اما متاسفانه درگیری بین محیط زیست و عوامل پروژه بالا گرفت تا اینكه با حكم قضایی كار متوقف شد. پیشنهاد دادیم كه اصلا طرح توسعه را در بخش دیگری از بندر اجرا كنند تامرجان‌ها آسیبی نبینند كه این پیشنهاد هم با مخالفت آقایان همراه شد. در نهایت آنها طرح انتقال مرجان‌ها را به نقطه دیگری مطرح كردند.
آیا انتقال مرجان‌ها شدنی است؟
این پرسشی است كه خبرنگار كارگزاران مطرح كرد: آیا تاكنون در جهان این كار صورت گرفته و نتیجه كار مثبت بوده است؟ دكتر نبوی، ‌معاون محیط زیست دریایی سازمان محیط زیست در پاسخ به این پرسش می‌گوید: ما فعلا اجازه جابه‌جایی مرجان‌ها راندادیم و اعلام كردیم كه این كار باید با مطالعات زیست‌محیطی و امكان‌سنجی همراه باشد. اگر این كار در هر نقطه جهان انجام شده مجری طرح باید مستندات علمی مربوط به انتقال مرجان‌ها را ضمیمه گزارش خود كند و ارائه نماید. نكته مهم اینكه بعد از انتقال باید دید آیا مرجان‌ها زنده می‌مانند یا نه؟ اگر قرار باشد مرجان‌ها بعد از مدتی بمیرند سازمان هرگز با این كار موافقت نمی‌كند بنابراین باید تمامی جنبه‌های علمی این نقل و انتقال همچون وضعیت بستر، ‌تحمل گونه‌ها نسبت به دما، كدورت آب و... در این مطالعات لحاظ شود. امید صدیقی در ادامه این بحث افزود: در حال حاضر برای جابه‌جایی مرجان‌ها گزارشی ارائه شده كه خیلی ناقص بوده و ما آن را برگرداندیم تا اصلاح كنند و اعلام كردیم كه حتی در تیم كاری‌شان از یك گروه خارجی كه تجربه این كار را دارند استفاده كنند.
وی در مورد وضعیت فعلی توسعه اسكله‌ها در بندر شهید بهشتی گفت: ‌طول دایك شرقی هم‌اكنون زیاد شده ولی سازمان محیط زیست اجازه نمی‌دهد این دایك‌ها از دو طرف به هم وصل شوند كه در این صورت همه مرجان‌ها نابود خواهند شد. صدیقی با انتقاد از گزارش‌های ارزیابی پروژه‌ها گفت: ‌متاسفانه در اغلب موارد گزارش ارزیابی زمانی ارائه می‌شود كه طرح مزبور در حال بهره‌برداری است. به هر حال این روال باید اصلاح شود و سازمان هم باید نظارت بیشتری بر روند طرح‌ها در مدت اجرا داشته باشد، چراكه اغلب مجریان طرح‌ها در مرحله تایید گزارش ارزیابی متعهد می‌شوند در طول اجرا بسیاری از ملاحظات زیست محیطی را رعایت كنند اما چون نظارت از سوی ما كافی نیست و امكانات نظارتی نداریم مجری تعهداتش را فراموش می‌كند و همه چیز را زیر پا می‌گذارد.
مرجان‌ها در تنگنای شدید
در ضلع جنوب شرقی خلیج چابهار و در کنار مخازن ذخیره سوخت اداره بنادر و کشتیرانی و همچنین در جوار اسکله شهید بهشتی، منطقه‌ای به وسعت 5 هکتار پوشیده از آبسنگ‌های مرجانی است. بر اساس گزارش‌های كارشناسی طی چند ماه گذشته در خلیج چابهار ساخت و سازهای غیر اصولی در اطراف اسکله‌ها سبب قطع جریانات دریایی در داخل خلیج شده و این امر میزان رسوبگذاری در داخل خلیج را که زیستگاه اصلی مرجان‌هاست، افزایش داده است. علاوه بر این گل ولای حاصل از ساخت و ساز و لایروبی اسکله‌های اطراف خلیج چابهار که در چند سال گذشته صورت گرفته عامل مهم دیگری است که موجبات نابودی مرجان‌های این منطقه را فراهم آورده است.
از سوی دیگر ساخت موج‌شکن فرعی مابین اسکله شهید بهشتی و مخازن نفت اداره بنادر به مشكلات موجود دامن زده است. این موج‌شکن فرعی به طول حدودا 800 مترکه از قائده موج‌شکن اصلی با زاویه 37 درجه شروع و با انحنای ملایمی به‌سمت هتل دریایی امتداد می‌یابد، احداث شده است كه جریان آب را در منطقه رویش مرجان‌ها شدیدا کاهش داده و سبب افزایش میزان رسوبات در اطراف بوته‌های مرجانی شده است. همچنین طی بررسی‌های انجام گرفته از طریق مشاهده مستقیم (عملیات غواصی)، ثبت و تحلیل اطلاعات، مشخص شده که در اثر عملیات لایروبی، گل و لای زیادی در منطقه رسوب کرده که این رسوبات به دلیل احداث موج‌شکن فرعی و در نتیجه کاهش چرخش جریان آب، در منطقه باقی مانده، به‌طوری‌که تا ارتفاع بیش از 5 سانتی‌متر از محل اتصال مرجان به بستر را پوشانده است. پس از این رخداد مرجان‌ها در نقطه حساس خود (محل اتصال به بستر) زوگزانتلا‌های (جلبک‌های همزیست با مرجان) خود را از دست دادند و در نهایت در اثر امواج صوتی بسیار شدید حاصل از ضربات چکش‌های الکتریکی 60 تنی که جهت شمع‌‌کوبی پایه‌های اسکه به‌کار رفت، محل اتصال آبسنگ‌های مرجانی از بستر قطع شد. در مشاهدات مستقیم كارشناسان که طی چندین‌بار عملیات غواصی صورت گرفته این حالت اخیر در بیش از 60درصد از آبسنگ‌های مرجانی مشاهده شده است.
همه این تخریب‌ها در شرایطی صورت گرفته که مجری پروژه توسعه بندر شهید بهشتی چندی قبل در جلسه‌ای با مسوولان سازمان محیط زیست تمامی شرایط این سازمان را پذیرفته بود. اندازه‌گیری آلودگی‌ها، رعایت ملاحظات زیست‌محیطی در حین ساخت و اجرا و همكاری كامل با سازمان حفاظت محیط زیست، حفظ منطقه مرجانی و نصب دستگاه‌های كدورت‌سنج در حین عملیات از جمله این شرایط بود. منطقه مرجانی خلیج چابهار كه در شرق اسكله شهید بهشتی و مقابل مخازن سوخت واقع است، دارای مرجان‌های شاخ گوزنی، توده‌ای و مرجان‌های نرم و شقایق‌های دریایی به اضافه طیف وسیعی از ماهیان و نرم‌تنان است که به گفته معاون محیط زیست دریایی سازمان محیط زیست جزء یكی از مناطق بسیار حساس زیست‌محیطی به‌شمار می‌رود.
همچنین مسوولان پروژه به‌رغم اینكه قرار بود كانال‌های عبور آب در این منطقه احداث كنند این اقدام را انجام نداده و عملیات لرزه‌نگاری آنها نیز موجب كنده شدن بخش قابل توجهی از مرجان‌های منطقه از بستر شده است. تا اینكه رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در نامه‌ای به وزیر راه و ترابری و استاندار سیستان و بلوچستان موضوع را منعكس كرده و خواستار جلوگیری از ادامه كار بندر شهید بهشتی شد اما باز هم این دستگاه قضایی بود كه به كمك محیط زیست آمد و كار را متوقف كرد. آیا به‌راستی باز هم می‌توان به بقای این اجتماعات مرجانی در خلیج زیبای چابهار امیدوار بود؟!

به نقل از سایت روزنامه کارگزاران

 

عکس بسیار زیبا از غروب چابهار

کوه های مریخی چابهار

كوه‌هاي منحصربه‌فرد و زيباي مريخي كه در جاده چابهار به گواتر ديده مي‌شوند، از زيباترين مناظر طبيعي ايران هستند كه كمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

حدود 40 تا 50 كيلومتر پس از چابهار به سمت بندرگواتر، كوه‌هايي در سمت چپ جاده نمايان مي‌شود كه به كوه‌هاي مينياتوري يا مريخي معروفند. وجود اين كوه‌ها با توجه به منظره كاملا متفاوتي كه در سمت راست جاده و رو به‌سوي دريا وجود دارد، باعث مي‌شود تا يكي از زيباترين جاده‌ها و مناظر طبيعي استان سيستان و بلوچستان به‌وجود آيد كه به دليل عدم معرفي، كمتر مورد بازديد قرار گرفته‌اند.

اين كوه‌ها كه از منحصربه‌فردترين كوه‌هاي ايران است، به ثبت و حفاظت محيط زيست نيز در نيامده‌اند تا دست کم به اين وسيله نامشان در فهرست مناظر زيبا و بي‌نظير ايران به‌جا گذاشته شود.

كوه‌هاي مريخي مناظري از کوه‌هاي کره ماه را براي انسان تداعي مي‌کنند و جنس رسوبي آنها و همچنين فرسايش خاص كوه‌ها موجب ايجاد شيارها و تراش‌هاي زيبايي شده است که گويي نقاشي ماهر آنها را به تصوير کشيده است